Leren en werken in bibliotheken en mediatheken
Hans Roes
Hoofdstuk 7 van 'Educause 2001: an EDU Odyssey. ICT en hoger onderwijs in de
Verenigde Staten', SURF 2002, zie ook http://www.edusite.nl/edusite/subsites/9042
‘Libraries must be part of the fabric of the
new electronic infrastructure that is emerging. Access to the content, the
services, and the organization of information is essential to teaching,
learning, and inquiry at all levels of the educational systems, as well as to
society at large' [1]
De Nederlandse situatie
De actuele situatie in Nederland met betrekking tot de mogelijke bijdrage van bibliotheken en mediatheken (in het vervolg wordt alleen de term bibliotheken gebruikt - ruim opgevat als organisaties die een breed scala aan informatiedragers, van print tot multimediaal, selecteren, ontsluiten en op een geïntegreerde wijze aanbieden)
aan onderwijsvernieuwing kan als volgt worden samengevat:
- Enkele uitzonderingen daargelaten, worstelen veel bibliotheken vooral met de vraag hoe hun specifieke expertise een concrete bijdrage aan onderwijsvernieuwing kan
leveren.
- Er lijkt echter sprake te zijn van een begin van de herontdekking van de mogelijkheden van bibliotheken. Daarbij wordt in eerste instantie vooral gekeken naar taken die in het verlengde liggen van de klassieke bibliotheektaken: selectie en
kwaliteitsbewaking van bronnen, het beheer en de ontsluiting van (digitale)
onderwijsmaterialen.
- De discussie over de mogelijke rol van bibliotheken in onderwijsvernieuwing is echter nog zeer versnipperd en incidenteel en vindt op allerlei niveaus plaats. Op tal van plekken is sprake van concrete samenwerking, maar structuur ontbreekt. Nog maar
weinig instellingen kennen een duidelijke koppeling tussen onderwijsbeleid en
bibliotheekbeleid. Ook ontbreekt een duidelijke visie op de ontwikkeling van
het bibliotheekvak in relatie tot onderwijsvernieuwing.
- Het besef groeit dat digitaal onderwijsmateriaal specifieke juridische consequenties heeft. Er worden wel licenties afgesloten met content-leveranciers. Het
materiaal dat instellingen zelf produceren verdient echter ook adequate bescherming.
Op deze gebieden zijn er gedachten over de ontwikkeling van rights management
systemen - deze bewaken het rechtmatig gebruik van materialen en verzorgen de
financiële afhandeling richting houders van rechten - al dan niet geïntegreerd
met content management systemen. Ook krijgen instellingen te maken met regels
voor de verdeling van schaarse infrastructuur die beschrijven welk gebruik van
faciliteiten is toegestaan. Regels op het laatste gebied kunnen weer op
gespannen voet staan met privacy. Beleidsontwikkeling op dit gebied staat nog
in de kinderschoenen en komt zeer gefragmenteerd tot stand.
- Integratie van allerlei systemen - bibliotheeksystemen, digitale leeromgevingen,
administratieve systemen - op het niveau van de docent en student via portals,
komt in de komende jaren prominent op de agenda. Dit biedt de gelegenheid om
juist nu tot integrale beleidsaanpak te komen van onderwijs en bibliotheek.
- Waar studenten te maken gaan krijgen met toegang tot grote hoeveelheden heterogene
informatiebronnen zal bibliotheekinstructie evolueren in de richting van
training in informatievaardigheden en meer gekoppeld worden met actuele
leerprocessen. Informatievaardige studenten - in de Verenigde Staten wordt de
bredere term ‘information literacy’ gebruikt – herkennen de behoefte aan
informatie om een probleem op te lossen, vertalen deze behoefte in een
zoekstrategie op geschikte bronnen, beoordelen de resultaten van hun
zoekacties, en passen de nieuw verworven kennis succesvol toe.
Ervaringen tijdens Educause 2001
De algemene indruk die Educause 2001 achterlaat is dat de bovenbeschreven kenmerken ook in hoge mate typerend zijn voor de Amerikaanse situatie. Het gegeven dat het congres voor het eerst een afzonderlijke ‘libraries track’ kende is illustratief voor de herontdekking van de rol van de bibliotheek in onderwijs(vernieuwing). Voorheen kwam de bibliotheek aan bod binnen de meer algemene track‘information systems’. Illustratief is ook de technische benadering die de lezingen in deze track kenmerkten. Dat het op de juiste wijze inbedden van de technologie vooral dient om de achterliggende strategische en onderwijs- en leerdoelen te bereiken is nog nauwelijks doorgedrongen.
Een interessant voorbeeld in dit verband is de University of Richmond [2], waar de nieuwbouwplannen van de bibliotheek duidelijk in het verlengde liggen van de strategie van de universiteit als geheel en waar men de bibliotheek wil uitbouwen tot het
intellectuele en sociale zwaartepunt van de campus. Deze optiek sluit aan bij
de ontwikkelingen op het gebied van open learning centres. Daar staat tegenover
dat de toekomstvisie van de bibliotheek van de University of Richmond vooral
technologisch bepaald lijkt. In een gepresenteerde video die de toekomstvisie
verbeeldde, domineerde een alles kunnend gadget genaamd ‘The Connector’.
Een duidelijke trend is de toenemende
concurrentie voor bibliotheken vanuit de commerciële hoek: leveranciers van
e-books als Questia, aanbieders van standaard digitale leeromgevingen als WebCT
die overeenkomsten met content-leveranciers afsluiten. Deze competitie is al
merkbaar in het Verenigd Koninkrijk en bereikt in 2002 ongetwijfeld het
vasteland van Europa. De uitdaging voor bibliotheken is om meer vanuit services
te denken in plaats van collecties. Bibliotheken zijn niet altijd betrokken bij
de ontwikkeling van content management systemen, zoals de open verzameling van
digitale leermiddelen Merlot [3]. Een ander voorbeeld, waar
bibliotheken wel bij betrokken zijn, is GEM, Gateway to Educational Materials [4].
Op het gebied van rights management systemen werden tijdens het congres geen
concrete voorbeelden aangetroffen.
Meer hoopgevend is een opmerking van John
Seely Brown [5], tot voor kort directeur van Xerox PARC, die de
afsluitende lezing verzorgde. Hij wijst op een rol voor bibliotheken in het
ondersteunen van gemeenschappen. In deze visie combineren bibliotheken de beste
aspecten uit de reële en virtuele wereld: ‘Libraries are the meeting place for
teachers and students outside class.’
Nieuwe ontwikkelingen zijn er vooral op
het gebied van information literacy, digitale portfolio’s en e-books. Voor wat
betreft information literacy kan geconstateerd worden dat bibliotheken in de
Verenigde Staten voorop lopen in het definiëren van competenties, en pogingen
in het werk stellen deze te relateren aan accreditatie-processen. Op deze wijze
wordt information literacy een verplicht onderdeel binnen de curricula. Tegelijkertijd
is er nog volop debat over de scope van het begrip en de vraag hoe trainingen
in informatievaardigheden te koppelen op cursusniveau.
Van digitale portfolio’s waren
praktijkvoorbeelden te zien. Deze voorbeelden wijzen vooralsnog in de richting
van een instrument voor student en mentor om de competentie-ontwikkeling te
sturen. Ook worden portfolio's ingezet bij sollicitaties, waardoor werkgevers
een veel rijkere indruk krijgen van de competenties van potentiële werknemers. Er
wordt nog weinig nagedacht over een mogelijke bredere inzet van portfolio’s
binnen lerende organisaties. In deze visie bouwen studenten voort op
(onderdelen van) portfolio’s van hun voorgangers in het proces van
kennisverwerving en –constructie. Portfolio’s gaan dan deel uitmaken van het
kennismanagement binnen de instelling. Overigens staat deze toepassing van
portfolio's, en de rol van de bibliotheek daarbij, nog volop ter discussie.
E-books worden naar verwachting komend
voorjaar in Europa op de markt gebracht. Opvallend is dat de markt voor deze
producten nog niet stabiel is: standaarden ontbreken, waardoor ze nauwelijks te
gebruiken zijn voor andere onderwijsmaterialen zoals syllabi en readers; de
beschikbare content is nog marginaal en duur, met name vanwege koudwatervrees
bij uitgevers; studenten geven de voorkeur aan papieren boeken; er zijn nog
geen duidelijke voorbeelden van projecten waaruit de onderwijskundige
meerwaarde van e-books blijkt.
Veel aandacht was er voor portals die op
het niveau van student en docent een veelheid van verschillende services
integreren, zowel op de desktop als op de handheld. Deze integratie kan alleen
succesvol tot stand worden gebracht door samenwerking van onderdelen van de
universitaire organisatie die nu nog vaak langs elkaar heen werken. Dit vereist
dat de persoonlijke informatiebehoeften van studenten en docenten het
uitgangspunt vormen, in plaats van de nadruk te leggen op de functies van
afzonderlijke systemen.
Aanbevelingen
- Vertrekkend
vanuit het onderwijsbeleid van de instellingen dienen bibliotheken uitgedaagd
te worden een bijdrage te leveren aan innovatieve leeromgevingen, zowel in
fysieke als in virtuele zin. Beleidsmakers dienen daartoe ambitieuze
doelstellingen te formuleren ten aanzien van integratie van processen,
standaardisatie en bibliotheekfuncties. Kapitaliseer daarbij op de
investeringen die de afgelopen tien jaar zijn gedaan in de ontwikkeling van
digitale bibliotheken.
- Stimuleer de
samenwerking tussen verschillende deskundigheden - op het gebied van
technologie, administratie, onderwijskunde en bibliotheek - binnen, tussen en
over de instellingen - zowel universiteiten als HBO’s. Doe dat niet
voortbouwend op klassieke structuren, maar vanuit de strategische
doelstellingen met betrekking tot onderwijsvernieuwing. Alleen op deze wijze
kunnen de voorziene portals, die immers een heterogeen scala van systemen
dienen te integreren, gerealiseerd worden.
- Er dient
meer aandacht te komen voor de beleidsmatige en juridische aspecten van het
gebruik van leeromgevingen, de verdeling van schaarse infrastructuur, de
toegankelijkheid van informatiebestanden en de bescherming van zelf ontwikkeld
materiaal. Een eerste stap op dit gebied is het bijeenbrengen van informatie en
expertise, bijvoorbeeld naar analogie van ACUPA, de Association of College and
University Policy Administrators6.
Noten
[1] Brian L. Hawkins (President of
Educause), ‘Information Access in the Digital Era’, Educause Review,
September / October 2001.
[2] James Rettig en Ellen J. Waite-Franzen, It's 2011: Do You Know Where
Your Information Is? ? – verslag door Hans Roes, http://www.edusite.nl/edutrip2001/overig/9582; - verslag door een onbekende auteur, http://www.edusite.nl/edutrip2001/overig/9609.
[3] Zie http://www.merlot.org/.
[4] Zie http://www.thegateway.org/.
[5] John Seely Brown, The Social Life of Information - Learning in the Digital Age, http://www.educause.edu/asp/doclib/abstract.asp?ID=EDU0145.
[6] Zie http://www.inform.umd.edu/CampusInfo/Committees/Assoc/ACUPA/.
